Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

 

Temat 3. Skały i minerały budujące litosferę.

Minerał jest to naturalny składnik skorupy ziemskiej, jednorodny chemicznie i fizycznie. Minerałem może być pierwiastek, związek chemiczny lub ich jednorodna mieszanina zazwyczaj w stałym stanie skupienia. Minerały zazwyczaj mają uporządkowaną budowę wewnętrzną – są kryształami. Spośród ok. 4000 minerałów zaledwie ok. 250 z nich to minerały skałotwórcze. Minerały różnią się od siebie takimi cechami jak:

  • postać
  • barwa
  • połysk
  • przezroczystość
  • twardość
  • łupliwość
  • spójność
  • gęstość
  • przełam

Szczególne znaczenie ma twardość mierzona w 10 stopniowej skali Mosha. Twardość została określona jako odporność na zarysowanie.


Twardość

Minerał

1

Talk

2

Gips

3

Kalcyt

4

Fluoryt

5

Apatyt

6

Ortoklaz

7

Kwarc

8

Topaz

9

Korund

10

Diament

Skała jest to zbiór minerałów. Skały budujące litosferę dzielimy na trzy grupy:

Skały magmowe

  • Głębinowe – powstają wewnątrz skorupy ziemskiej, w wyniku powolnego krzepnięcia i krystalizacji magmy. Są to skały jawnokrystaliczne, w których można gołym okiem dostrzec budujące je minerały. Przykłady: granit, sjenit, gabro, dioryt.
  • Wylewne – powstają w wyniku szybkiego zastygania magmy na powierzchni ziemi. Mają budowę skrytokrystaliczną – budujące je minerały są drobne i niewidoczne gołym okiem. Przykłady: bazalt, andezyt, porfir, pegmatyt, melafir.

Skały osadowe – mogą powstawać w efekcie nagromadzenia się materiałów przynoszonych przez czynniki zewnętrzne, oraz rozkruszenia lub wytrącenia skał istniejących, a także w wyniku nagromadzenia się szczątków organicznych. Powstają na drodze dwóch procesów:

  • sedymentacji – jest to osadzanie się materiału mineralnego i organicznego,
  • diagenezy – jest to proces łączenia spoiwem materiału luźnego.

Wyróżniamy następujące typy skał osadowych:

  • Okruchowe – powstają w wyniku wietrzenia skał już istniejących oraz procesu diagenezy nagromadzonego materiału. Dzielimy je na luźne i zwięzłe.

Skała osadowa
okruchowa luźna

 

Skała osadowa
okruchowa zwięzła

Piasek

diageneza

Piaskowiec

Muł

diageneza

Mułowiec

Gruz

diageneza

Brekcja

diageneza

Iłowiec

Żwir

diageneza

Zlepieniec

  • Organiczne – powstają w wyniku sedymentacji szczątków organicznych na dnie zbiorników wodnych lub w obniżeniach terenu. Przykłady: wapienie (np. muszlowe, krynoidowe, koralowe), dolomity, łupki krzemionkowe, torf, węgiel kamienny, węgiel brunatny, antracyt, ropa naftowa, gaz ziemny.
  • Chemiczne – powstają w wyniku wytrącania minerałów ze słonych zbiorników wodnych. Przykłady gips, anhydryt, sól kamienna, sól potasowa.

Skały metamorficzne – powstają w wyniku przeobrażania się skał już istniejących, przez ich przemianę pod wpływem dużego ciśnienia i wysokiej temperatury, jaka panuje wewnątrz Ziemi lub podczas zetknięcia z magmą i lawą.

Skała bazowa

 

Skała metamorficzna

Granit

Proces przeobrażenia

Gnejs

Iłowiec

Proces przeobrażenia

Fyllit

Wapień

Proces przeobrażenia

Marmur

Piaskowiec

Proces przeobrażenia

Kwarcyt

Złoże mineralne jest to naturalne nagromadzenie surowców mineralnych (kopalin) w skorupie ziemskiej. Wyróżniamy złoża:

  • magmowe – złoża złota, platyny; rudy żelaza, cyny, cynku i ołowiu, uranu, toru; bazalty
  • osadowe – żwiry, piaski, iły, gips, anhydryt, sól kamienna i potasowa, siarka, fosforyty, węgle, ropa naftowa, gaz ziemny
  • metamorficzne – złoża magnetytu, marmury

Surowce mineralne ze względu na przeznaczenie dzielimy na:

  • energetyczne
  • chemiczne
  • skalne
  • metalurgiczne

Formy występowania złóż:

  • pokłady
  • żyły
  • wysady
  • soczewki
  • konkrecje
  • gniazda
  • sekrecje